GAALKACYO, Soomaaliya — Taliska qaybta Booliska gobolka Mudug ee Puntland ayaa digniin ka soo saaray ciidamo uu sheegay in Dowladda Federaalka Soomaaliya ay ka qoratay gobolka, isaga oo ku baaqay in ciidankaasi ay ka fogaadaan tallaabo kasta oo kala fogeyn karta bulshada ama khalkhal gelin karta ammaanka.
Digniinta waxaa jeediyey Taliyaha qaybta Booliska Mudug, Gaashaanle Sare Maxamuud Muuse Bile oo loo yaqaan Farda-fuul. Taliyuhu wuxuu la hadlayey ciidamo loo diyaarinayey hawlo amni oo gobolka ka socda, sida ay 11-ka Luulyo 2026 baahisay Horseed Media.
Hadalkan wuxuu ku soo beegmay xilli dhinacyada siyaasadeed iyo hay’adaha amniga ay aragtiyo kala duwan ka qabaan qorista, maamulka iyo halka ay ka amar qaadanayaan ciidamo laga abaabulo Mudug. Warbixinta Horseed Media ma aysan soo bandhigin jawaab rasmi ah oo ka timid Dowladda Federaalka, mana jirto xog madax-bannaan oo si buuxda u xaqiijinaysa dhammaan eedeymaha uu taliyuhu jeediyey.
Maxay tahay digniinta Booliska Mudug?
Taliyaha Booliska Mudug wuxuu sheegay in digniintu ku socoto ciidamo la sheegay inay ku biireen Dowladda Federaalka iyo cid kasta oo, sida uu hadalka u dhigay, ka qayb qaadanaysa kala fogeynta bulshada gobolka. Wuxuu ugu baaqay ciidankaas inay dhinac ka raacaan dadkooda oo ay ilaaliyaan deegaanka ay ka soo jeedaan.
Hadalka taliyaha ayaa xoogga saaray laba arrimood: midda koowaad waa in ciidanka la qoro ay yeeshaan mas’uuliyad cad iyo talis la garanayo; midda labaadna waa in tartanka siyaasadeed uusan isu beddelin abaabul ciidan oo dhaawaca wada noolaanshaha bulshada Mudug.
Taliyuhu wuxuu sidoo kale madaxda Dowladda Federaalka uga digay tallaabo kasta oo uu u arko inay qalqal gelin karto ammaanka Puntland. Wuxuu ku eedeeyey dowladda inay qoranayso kooxo aan si ku filan loo aqoonsan, isla markaana ay ku jiri karaan dad falal dembiyeedyo lagu eedeeyey. Eedeyntaas waxay ka timid dhinaca Puntland, mana aysan la socon liis magacyo, dacwado maxkamadeed ama caddayn faahfaahsan oo warbaahintu si madax-bannaan u hubisay.
Jawaabta Dowladda Federaalka oo aan la hayn
Ilaa waqtiga warbixinta la diyaariyey, maqaalka Horseed Media ma xusin jawaab rasmi ah oo Dowladda Federaalka Soomaaliya ka bixisay digniinta iyo eedeymaha taliyaha. Sidaas darteed, lama xaqiijin karo ujeeddada qorista ciidanka, qaabka loo diiwaangeliyey, cidda si toos ah u maamusha ama hawsha loo qorsheeyey.
Helitaanka jawaab rasmi ah ayaa muhiim u ah kala saaridda xogta xaqiiqada ah iyo hadallada siyaasadeed. Dowladda Federaalka waxaa laga sugayaa inay caddeyso haddii ay ciidamo ka qoratay Mudug, hay’adda ay ka tirsan yihiin, sharciga lagu qoray, goobta lagu tababarayo iyo nidaamka isla-xisaabtanka ee lagu maamulayo.
Sidoo kale, Puntland waxaa laga rabaa inay soo bandhigto faahfaahin la xaqiijin karo oo ku saabsan dadka ay sheegtay in la qoray iyo sababta ay khatar amni ugu aragto. Is-weydaarsiga eedeymo aan caddayn ku filan la socon wuxuu kordhin karaa jahawareerka bulshada iyo shakiga u dhexeeya ciidamada.
Sababta Mudug arrintani xasaasi uga tahay
Mudug waa gobol ay ka jiraan maamullo, bulshooyin iyo hay’ado amni oo kala duwan. Magaalooyinka iyo deegaannada gobolka waxay u baahan yihiin isku-duwid joogto ah si looga hortago dambiyada, colaadaha deegaanka, tahriibka hubka iyo dhaqdhaqaaqyada kooxaha hubeysan.
Marka ciidamo cusub lagu soo kordhiyo jawi sidan u xasaasi ah, su’aalaha ugu horreeya waxay noqdaan cidda bixisa amarada, halka masuuliyadda sharciga ahi ka bilaabato iyo sida looga hortagayo isku dhac dhex mara ciidamo magacyo kala duwan wata. Haddii arrimahaas aan horay loogu heshiin, qalad yar ama war aan la hubin ayaa isu beddeli kara xiisad weyn.
Bulshada Mudug waxay leedahay xiriir qoys, ganacsi iyo dhaqan oo ka gudba xuduudaha maamul. Sidaas awgeed, hadal kasta oo ciidamo ama bulshooyin loo kala saaro dhinacyo iska soo horjeeda wuxuu dhaawici karaa wada shaqaynta dadka iyo isu socodka ganacsiga.
Qorista ciidanka iyo baahida nidaam cad
Qorista ciidan sharci ah waxay u baahan tahay diiwaangelin la hubiyey, baaritaan taariikh-nololeed, tababar, aqoonsi, mushahar joogto ah iyo silsilad amar oo cad. Nidaamkan wuxuu yareeyaa halista in dad dembiyo lagu tuhunsan yahay ama xubno ka tirsan kooxo hubeysan ay si khaldan ugu dhex milmaan hay’adaha amniga.
Waxaa kale oo muhiim ah in ciidanka loo sheego waajibaadkooda, xadka awooddooda iyo hay’adda la xisaabtamaysa haddii ay ku xadgudbaan shacabka. Hub iyo direys keliya ma abuuraan ciidan qaran; waxa ciidanka sharciyeynaya waa nidaamka, tababarka, anshaxa iyo la xisaabtanka.
Haddii ciidamo isku meel laga qoro balse ay ka amar qaataan xarumo kala duwan oo aan wada shaqayn, waxaa adkaan karta in la ogaado cidda masuul ka ah hawlgal, xarig ama dhacdo amni. Taasi waxay dhaawici kartaa kalsoonida bulshada iyo awoodda maxkamadaha inay baaraan cabashooyinka.
Khataraha ka dhalan kara ciidamo is barbar socda
Ciidamo badan oo aan isku talis ahayn waxay abuuri karaan baro kontorool oo is-dul saaran, tartan ku saabsan dakhliga, xarig aan nidaamsanayn iyo isku dhac ka dhasha amarro is khilaafsan. Xitaa haddii dhinac walba ku doodo inuu amniga ilaalinayo, maqnaanshaha isku-duwiddu wuxuu keeni karaa natiijo lid ku ah ujeeddadaas.
Khatar kale waa in khilaafka siyaasadeed lagu dhex daro askarta. Ciidanku waa inuu u adeegaa ilaalinta shacabka iyo sharciga, mana aha inuu noqdo qalab lagu kala riixo bulsho ama lagu xalliyo muran siyaasadeed. Hoggaamiyeyaasha labada dhinac waxaa mas’uuliyad ka saaran inay hadalladooda ka ilaaliyaan hurinta xiisad.
Shacabka rayidka ah ayaa inta badan qaada culeyska ugu weyn marka ciidamo is hor fadhiyaan. Waddooyinka ayaa xirmi kara, ganacsigu wuu gaabin karaa, gaadiidku wuu cabsan karaa, qoysaskuna waxay ka baqi karaan inay u kala gudbaan deegaannada.
Wada shaqayn amni oo loo baahan yahay
Xalka ugu dhow wuxuu noqon karaa kulan farsamo oo ay yeeshaan hay’adaha amniga ee Puntland, Dowladda Federaalka iyo masuuliyiinta kale ee ay arrintu khusayso. Kulankaas waa inuu diiradda saaraa xogta ciidanka la qoray, silsiladda taliska, goobaha ay ka hawlgeli doonaan iyo habka looga hortagayo isku dhac.
Waxaa faa’iido leh in la sameeyo guddi xiriir oo si degdeg ah uga jawaaba dhacdooyinka iyo wararka khaldan. Guddigu wuxuu yeelan karaa wakiillo boolis, milatari iyo maamul, si dhacdo kasta loogu gudbiyo kanaal rasmi ah ka hor inta aanay baraha bulshada ku faafin.
Masuuliyiinta ayaa sidoo kale u baahan inay bulshada u sheegaan waxa la xaqiijiyey iyo waxa weli baaritaan ku jira. War cad oo waqtigiisa la bixiyo wuxuu yareyn karaa xanta, halka aamusnaanta dheer ay fursad siin karto warar aan sal lahayn.
Doorka odayaasha iyo bulshada rayidka ah
Odayaasha dhaqanka, culimada, ganacsatada, haweenka iyo dhalinyarada Mudug waxay door ka qaadan karaan dejinta hadalka iyo ilaalinta wada noolaanshaha. Kooxahan waxay bulshada ku leeyihiin xiriir ka ballaaran kan hay’adaha siyaasadda, waxayna gacan ka geysan karaan in muran amni uusan isu beddelin kala fogaansho bulsho.
Hase yeeshee, wada hadalka bulshada ma beddeli karo waajibaadka dowladda. Hay’adaha amniga waa inay bixiyaan xogta rasmiga ah, baaraan eedeymaha, hubiyaan cidda hubka sidata, isla markaana dadka lagu eedeeyo dembiyada la mariyaan hannaan sharci ah.
Qof kasta oo dembi lagu tuhmo wuxuu xaq u leeyahay baaritaan iyo garsoor caddaalad ah. Eedeyn guud oo aan caddayn la socon ma noqon karto beddelka maxkamad, sidoo kalena lama fududaysan karo khatar dhab ah oo amni haddii hay’aduhu hayaan xog la xaqiijiyey.
Waxa laga sugayo dhinacyada
Dowladda Federaalka waxaa laga sugayaa jawaab cad oo ku saabsan qorista ciidanka lagu eedeeyey. Puntland-na waxaa laga sugayaa faahfaahin ku saabsan digniinta, iyadoo laga fogaanayo hadal sii hurin kara xiisadda. Labada dhinac waa inay mudnaanta siiyaan badbaadada shacabka iyo xasilloonida Mudug.
Haddii ciidanka la qoray uu yahay ciidan sharci ah, faahfaahinta diiwaangelinta iyo talisku waxay meesha ka saari karaan qayb weyn oo shakiga ah. Haddii ay jiraan khaladaad ama dad aan shuruudaha buuxin, baaritaan wadajir ah ayaa lagu sixi karaa iyadoo aan bulshada la kala qaybin.
Waxa kale oo muhiim ah in la ilaaliyo wada shaqaynta lagula dagaallamayo kooxaha hubeysan iyo dambiyada abaabulan. Khilaaf ka dhex dhasha hay’adaha dowladda wuxuu u abuuri karaa kooxahaas fursad ay uga faa’iidaystaan meelaha amnigu daciifo.
Waxa xiga
Indhaha ayaa ku sii jeeda haddii Dowladda Federaalka ay ka jawaabto eedeymaha, haddii Puntland ay soo bandhigto xog dheeraad ah iyo haddii ay dhacaan kulamo amni oo lagu dejinayo xaaladda. Waxaa sidoo kale muhiim ah in la ogaado in ciidanka la sheegay la qoray la geeyey goob hawlgal iyo in kale.
Warbaahinta iyo bulshada waa inay kala saaraan hadalka dhinac ka soo baxay iyo xaqiiqo si madax-bannaan loo xaqiijiyey. Ilaa jawaabo rasmi ah laga helo, eedeymaha ku saabsan cidda la qoray iyo dembiyada lagu sheegay waa in loo nisbeeyaa taliyaha Booliska Mudug, loogumana soo bandhigi karo xaqiiqo la go’aamiyey.
Digniintan waxay muujinaysaa baahida loo qabo nidaam cad oo lagu maamulo qorista iyo hawlgelinta ciidamada Soomaaliya. Talis mideysan, xog furan iyo wada hadal siyaasadeed ayaa ka waxtar badan abaabul is barbar socda oo kordhiya shakiga iyo khatarta isku dhac.
Isha warbixinta
Warbixintan waxaa lagu saleeyey maqaal ay Horseed Media daabacday 11-ka Luulyo 2026 iyo muuqaalka hadalka taliyaha ee la xiriira warbixinta. Eedeymaha waxaa loo nisbeeyey Taliyaha qaybta Booliska Mudug; maqaalka asalka ahi ma xusin jawaab rasmi ah oo Dowladda Federaalka ka timid.
Source: Horseed Media
